Gelen Kalite Kontrol ve AQL Örnekleme: ISO 2859 / ANSI Z1.4

Gelen kalite kontrol (Incoming Quality Control — IQC), tedarikçiden gelen hammadde/parça partilerinin kullanıma alınmadan önce muayenesidir. Her birimi %100 muayene etmek çoğu zaman ekonomik değil; bazı testler tahribatlı (kopma, basınç). Çözüm istatistiksel kabul örneklemesi: partiden temsili bir numune çek, numune sonucuna göre tüm parti hakkında kabul/red kararı ver. Bu yaklaşım %100 muayenenin maliyetini düşürür ama 'sıfır risk' sağlamaz — kararın bir tüketici riski (kötü partiyi kabul) ve üretici riski (iyi partiyi red) vardır. AQL planları bu riskleri ölçülebilir hâle getirir.

AQL (Acceptable Quality Level — kabul edilebilir kalite seviyesi), bir örnekleme planında 'sürekli kabul edilebilir' sayılan en yüksek ortalama kusur yüzdesidir. Tipik değerler: 0.65, 1.0, 1.5, 2.5, 4.0. Kritik karakteristikler için düşük AQL (0.065-0.40), majör için orta (1.0-2.5), minör için yüksek (4.0). Önemli yanlış anlama: AQL bir partinin 'izin verilen kusur kotası' değildir — uzun vadede tedarikçi süreç ortalamasının hedefidir. ISO 2859-1 planları AQL'i kabul ettiğiniz değil, denetim sıkılığını ayarlayan referans seviye olarak kullanır.

İki standart pratikte aynı tabloları paylaşır. ISO 2859-1 'Sampling procedures for inspection by attributes' uluslararası standarttır; ANSI/ASQ Z1.4 ABD kökenli muadildir (eski askeri MIL-STD-105E'nin sivil hâli). Türkiye'de TSE muadili TS ISO 2859-1 olarak yayımlanmıştır. Her ikisi de 'attribute' (nitelik — kusurlu/kusursuz veya kusur sayısı) muayenesi içindir; ölçülen değer (boyut, ağırlık) ile değişken örnekleme için ISO 3951 / ANSI Z1.9 kullanılır. İki sistem arasında plan seçim mantığı, harf kodları ve Ac/Re sayıları neredeyse birebir örtüşür.

(1) Parti büyüklüğünü (lot size) belirle — örn. 3.200 adet. (2) Denetim seviyesini seç: Genel II varsayılan; daha az ayrıntı isteyen ucuz/düşük riskli ürünler için Genel I, kritik için Genel III, özel testler için S-1..S-4. (3) Tablodan numune büyüklüğü harfini (code letter) oku — 3.200 adet + Genel II → 'L' → numune 200. (4) AQL sütunu ile satırı kesiştir: AQL 1.0, harf L → numune 200, Ac=5, Re=6. Yani 200 numuneden en fazla 5 kusurlu çıkarsa parti kabul; 6 ve üzeri red. Numune büyüklüğü parti büyüklüğünden çok denetim seviyesi ve harfe bağlıdır.

Tek örnekleme (single sampling): tek numune, tek karar — en basit. Çift örnekleme (double): ilk numune kararsız bölgedeyse ikinci numune çekilir; ortalama numune sayısını düşürebilir. Çoklu (multiple) ve sıralı (sequential): birim birim değerlendirip erken karar verir, en az numune ama operasyonel olarak karmaşık. Çoğu IQC operasyonu tek örnekleme ile başlar; yüksek hacim + pahalı muayene varsa çift/çoklu plan numune maliyetini optimize eder. KaliteJet plan tipini ürün/tedarikçi bazında saklar, operatöre doğru numune sayısını gösterir.

ISO 2859-1'in gücü 'switching rules' (geçiş kuralları): tedarikçi performansına göre denetim sıkılığını otomatik ayarlar. Normal denetimle başlanır. Son 5 partiden 2'si reddedilirse sıkı denetime geç (numune aynı, Ac düşer — daha katı). Sıkı denetimde 5 ardışık parti kabul edilirse normale dön. 10 ardışık parti kabul + süreç istikrarlıysa gevşek denetime geç (daha küçük numune — güvenilen tedarikçiyi ödüllendirir). Sıkı denetimde 5 partide düzelme yoksa muayene askıya alınır, tedarikçiyle düzeltici faaliyet başlatılır — burada CAPA / 8D / A3 kök neden analizi süreci devreye girer.

OC (Operating Characteristic — işletme karakteristiği) eğrisi, partinin gerçek kusur yüzdesine karşı 'kabul olasılığını' çizer. İyi plan: düşük kusurlu partiyi yüksek olasılıkla kabul, yüksek kusurluyu yüksek olasılıkla red eder. İki kritik nokta: üretici riski (α, tipik %5) AQL seviyesinde iyi partiyi reddetme olasılığı; tüketici riski (β, tipik %10) LTPD/RQL seviyesinde kötü partiyi kabul etme olasılığı. Numune büyüklüğü arttıkça OC eğrisi dikleşir — ayrım gücü artar ama maliyet de. AQL tek başına planı tanımlamaz; OC eğrisi planın 'kötü partiye karşı ne kadar koruduğunu' gösterir. Ölçülen karakteristiklerde süreç kabiliyetini ayrıca Cp/Cpk/Pp/Ppk yorumu ile izlemek örnekleme ile tamamlayıcıdır.

Operatör mobil cihazdan parti büyüklüğü + ürün kodunu girer → KaliteJet ISO 2859-1 tablosundan denetim seviyesi, harf, numune sayısı ve Ac/Re değerlerini otomatik çeker → operatör sadece bulunan kusurlu sayısını girer → sistem kabul/red kararını ve denetim sıkılığı geçişini (normal/sıkı/gevşek) otomatik hesaplar. Her karar tedarikçi + parti + tarih ile kayıt altına alınır; red eden partiler tedarikçi skorkartına işlenir. Bu, kâğıt muayene fişi + ay sonu Excel toplama döngüsünü saniyelik dijital karara çevirir ve denetimde tam izlenebilir kayıt bırakır.