TÜRKAK — 4457 sayılı Kanun
4457 sayılı 'Türk Akreditasyon Kurumu Kuruluş ve Görevleri Hakkında Kanun' 4 Kasım 1999'da yayımlandı. Kanun TÜRKAK'a 'Türkiye'de akreditasyon faaliyetlerini yürütme tekel yetkisi' verdi. Diğer akreditasyon kuruluşları (Almanya DAkkS, İngiltere UKAS, ABD ANAB) Türkiye'de doğrudan akreditasyon veremez. TÜRKAK'ın kapsamı geniş: laboratuvar (17025), muayene (17020), sertifikasyon (17021, 17024, 17065), tıbbi laboratuvar (15189), referans malzeme (17034), proficiency testing (17043). TÜRKAK Genel Müdürlüğü Çankaya, Ankara'dadır.
Başvuru aşaması — ilk adımlar
Başvuru süreci 5 adım: (1) TÜRKAK web sitesi üzerinden online başvuru formu doldurma. (2) Akreditasyon kapsamı (scope) net belirleme — hangi test metodları, hangi numune tipleri, hangi ölçüm aralıkları. Esnek kapsam (flexible scope) vs sabit kapsam tercihi. (3) Başvuru ücreti (2026 itibariyle ~15K TL) ödeme. (4) Dokümantasyon paketi: kalite el kitabı + prosedürler + organizasyon şeması + personel yetkinlik kayıtları + ekipman envanteri + metod listesi. (5) Başvuru kabul — TÜRKAK 30 gün içinde başvuruyu inceler, eksik varsa bildirir.
Stage 1 — dokümante denetim
Stage 1 'desk review' (dokümante inceleme) — TÜRKAK tetkikçileri laboratuvarın gönderdiği dokümante paketini kapsam ve ISO 17025 gerekliliklerine göre değerlendirir. Yer: TÜRKAK ofisi (uzaktan) veya saha (laboratuvar). Süre: 1-2 gün. Çıktı: 'major non-conformity' (eksik prosedür, hatalı kapsam) tespit edilirse Stage 2'ye geçilmez, düzeltme istenir. 'Minor' bulgular Stage 2'ye götürülür. Stage 1 başarılı olursa Stage 2 planlanır — tipik 3-6 ay sonra (laboratuvar hazırlık süresi).
Stage 2 — saha denetim (canlı operasyon)
Stage 2 saha denetimi — TÜRKAK tetkikçileri laboratuvarda 2-5 gün geçirir (kapsam büyüklüğüne göre). Denetim takımı: lead auditor (baş tetkikçi) + teknik tetkikçi(ler) (sektörel uzman, örn. mikrobiyoloji için mikrobiyolog) + observer (gözlemci, sertifikasyon eğitiminde). Saha denetim kontrolleri: (a) Canlı test gözlemi — analist test yaparken izlenir, SOP uygulanıyor mu, (b) Personel mülakatı — yetkinlik + eğitim sorgulaması, (c) Ekipman + kalibrasyon — sertifika ve kayıt kontrolü, (d) Veri sistemi + LIMS — Madde 7.11 uyumu, (e) Önceki testlerin kayıt incelemesi — örnek seçimi rastgele. Sonunda 'closing meeting' — bulgular sözlü sunulur.
Akreditasyon kararı + sertifika
Stage 2 sonrası TÜRKAK tetkik raporu hazırlar (4-6 hafta). Major bulgular için 30 gün düzeltici aksiyon süresi, minor için 90 gün. Aksiyon raporu kabul edilirse TÜRKAK Akreditasyon Komitesi karar alır — 'akreditasyon verildi' kararı sertifika ile dökümante edilir. Sertifika içerir: laboratuvar adı, akreditasyon numarası (TR-XXXX-T format), kapsam (ekli — hangi test metodları akredite), geçerlilik süresi (4 yıl), TÜRKAK + ILAC MRA logoları. Sertifika TÜRKAK web sitesinde kamuya açık.
Yıllık gözetim denetimi (surveillance)
Akreditasyon alındıktan sonra yıllık gözetim denetimi zorunlu. Stage 2'den daha kısa (1-2 gün), seçilen alanlar denetlenir (her yıl farklı modüller). Tipik gözetim odaklı bölgeler: (a) Yeni veya değişen test metodları, (b) Önceki bulguların etkinlik takibi, (c) Yönetim review tutanakları + aksiyon takibi, (d) PT performansı, (e) Müşteri şikayet + CAPA, (f) İç tetkik sonuçları. Gözetimde major bulgu çıkarsa akreditasyon askıya alınabilir (suspension). Bulgu kapatıldığında devam eder. 4 yıllık döngünün sonunda 'yeniden değerlendirme' (reassessment) — Stage 2 tipi tam denetim.
Bütçe + zaman planlaması
Tipik küçük-orta laboratuvar ISO 17025 akreditasyon maliyeti (2026 fiyatları): (a) Hazırlık aşaması — danışmanlık + eğitim + altyapı 30-100K TL (laboratuvar büyüklüğüne göre). (b) Kalibrasyon + sertifikalı standart maddeler — 20-50K TL/yıl. (c) TÜRKAK başvuru ücreti — 15K TL. (d) TÜRKAK denetim ücretleri — Stage 1 + 2 toplam 25-80K TL (kapsam, sayı, gün). (e) Yıllık gözetim — 15-40K TL. (f) PT katılım — 10-30K TL/yıl (test sayısına göre). Yıllık toplam işletme maliyeti 60-150K TL bandında. Süre: hazırlık 6-12 ay, denetim süreci 6-12 ay = toplam 12-24 ay.
ILAC MRA — sınır ötesi tanınma
International Laboratory Accreditation Cooperation (ILAC) Mutual Recognition Arrangement (MRA) 1996'da imzalandı. ILAC MRA üyesi 100+ akreditasyon kuruluşu birbirinin akreditasyonunu kabul eder — TÜRKAK akreditasyonlu test raporu Almanya, ABD, Japonya, Çin'de geçerli. TÜRKAK ILAC MRA imzacısıdır (2006'dan beri test laboratuvarı, 2009'dan beri kalibrasyon laboratuvarı için). Pratik fayda: ihracatçı laboratuvar için TÜRKAK akreditasyonlu rapor 'pasaport' — alıcı ülkede ekstra test yaptırılması gerekmez. Detay: ILAC MRA imzacıları listesi.
Hazırlık kontrol listesi — 12 ana madde
Akreditasyon başvurusu öncesi 12 madde tamamlanmış olmalı: (1) Kapsam net tanımlanmış (hangi test metodu hangi numune için), (2) Dokümante paketi hazır (kalite el kitabı + prosedürler + SOP'lar), (3) Personel yetkinlik kayıtları (CV + eğitim + sertifika), (4) Ekipman envanteri + kalibrasyon planı, (5) Metod validation kayıtları (her test metodu için), (6) İç tetkik en az 1 tur yapılmış, (7) Yönetim review en az 1 yapılmış, (8) Risk değerlendirme + register, (9) PT katılım kayıtları (en az son 1 yıl), (10) Tarafsızlık + gizlilik beyanları, (11) LIMS (veya kayıt sistemi) ALCOA+ uyumlu, (12) Müşteri şikayet + CAPA kayıtları. KaliteJet bu 12 maddeyi şablon olarak standart paketle sunar — 6 ay yerine 3 ay hazırlık.
Özet çıkarımlar
- TÜRKAK 4457 sayılı Kanun ile Türkiye'de tek yetkili akreditasyon kurumu.
- Akreditasyon süreci: başvuru → Stage 1 (dokümante) → Stage 2 (saha) → karar → sertifika. Toplam 12-24 ay.
- Yıllık gözetim + 4 yılda yeniden değerlendirme zorunlu.
- ILAC MRA ile TÜRKAK akreditasyon 100+ ülkede otomatik tanınır — ihracatçı laboratuvarlar için kritik.
Sıkça Sorulan Sorular
AI ve arama motorlarının doğrudan çekebileceği soru-cevap bloğu.
- Akreditasyon olmadan test laboratuvarı çalıştırabilir miyim?
- Evet — akreditasyon zorunlu değil, gönüllü. Ancak müşterilerin çoğu (özellikle ihracatçı, regülatörsel sektör) akreditasyonlu rapor ister. Akreditasyon olmadan pazar payı sınırlı kalır. Bazı sektörlerde mevzuat akreditasyon ister (örn. çevre ölçüm laboratuvarları için Çevre Bakanlığı 2009/27 sayılı tebliği TÜRKAK akreditasyonu zorunlu kıldı).
- TÜRKAK akreditasyon ücretleri neden değişken?
- Ücretler kapsam büyüklüğüne göre: (a) Test sayısı (10 metod vs 100 metod farklı), (b) Numune tipi sayısı (gıda + kimya + çevre çoklu kapsam pahalı), (c) Saha sayısı (tek lab vs çoklu lokasyon), (d) Personel sayısı, (e) Denetim süresi (gün). TÜRKAK detaylı ücret tarifesini web sitesinde yayımlar.
- Stage 2 denetimden bulgu çıkarsa akreditasyon alınmaz mı?
- Bulgu çıkması normal — major bulgu için 30 gün, minor için 90 gün düzeltme süresi verilir. Aksiyon yapılır + etkinlik doğrulanır + TÜRKAK raporu kabul eder = akreditasyon alınır. Sadece çok yoğun major bulgu (5+) veya etik ihlal akreditasyon reddine neden olur.
Kaynakça
Bu yazı aşağıdaki uluslararası kaynaklardan sentezlenip Türkiye mevzuat bağlamına uyarlanmıştır. Doğrudan çeviri yapılmamıştır.
- Türk Akreditasyon Kurumu (TÜRKAK). T.C. Cumhurbaşkanlığı. https://www.turkak.org.tr/ (erişim: 2026-05-15)
- 4457 sayılı Türk Akreditasyon Kurumu Kuruluş ve Görevleri Hakkında Kanun. Resmî Gazete. https://www.mevzuat.gov.tr/mevzuat?MevzuatNo=4457&MevzuatTur=1 (erişim: 2026-05-15)
- ILAC Mutual Recognition Arrangement Signatories. International Laboratory Accreditation Cooperation. https://ilac.org/ilac-mra-and-signatories/ (erişim: 2026-05-15)
- TÜRKAK R10.01 — Laboratuvar Akreditasyon Rehberi. Türk Akreditasyon Kurumu. https://www.turkak.org.tr/dokumanlar (erişim: 2026-05-15)
- EA-1/06 — Multilateral Agreement Criteria for Signing. European Cooperation for Accreditation. https://european-accreditation.org/publications/ (erişim: 2026-05-15)
- Çevre Yönetimi Hizmeti Hakkında Yönetmelik (2009). Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı. https://www.mevzuat.gov.tr/ (erişim: 2026-05-15)